De leeswereld van Dalilla Hermans
'Lezen is denken met andermans hoofd’, zei Schopenhauer. Maar wat zoeken we in dat andere hoofd? Is het rust, verstrooiing, kennis? Dit is Leeswereld, een interviewreeks over de rol van lezen, over schoonheid, over taal. Deze aflevering: Dalilla Hermans, auteur.
‘Seks met aliens!’ In het café van cultuurhuis VierNulVier kijkt de man aan het aangrenzende tafeltje geamuseerd op van Dalilla’s woorden. ‘Ik wist niet wat ik las! De aarde is vergaan in die trilogie, dat wisten we kennelijk in de jaren zeventig al, en nieuwe, vreemde levensvormen willen de laatste overlevenden van een alles vernietigende oorlog redden. En dus: seks in de ruimte!’ Dalilla Hermans -auteur, schilder, theatermaker en programmator literatuur, talks en debat in VierNulVier- googelt een foto op haar telefoon: ‘Dit is ze, Octavia Butler, een Afro-Amerikaanse sciencefictionschrijver. Terwijl de Civil Rights Movement zijn sporen naliet, terwijl de Black Panthers nog actief waren, terwijl Toni Morisson opstond, besloot Octavia Butler om psychedelische sciencefiction te schrijven.’
Dalilla tipt Lilith's Brood, waarin een Afro-Amerikaanse vrouw honderden jaren na de oorlog wakker wordt in een ruimteschip. Ze is gered door buitenaardse wezens, de Oankali, die zich ‘genenhandelaars’ noemen, en wat rest van de mensheid wil bestendigen, zolang die zich maar met de Oankali voortplant. Butler knoopt in het drieluik verschillende complexe verhaallijnen aan elkaar. Als auteur was de bijzondere vrouw overigens veel maatschappelijker betrokken dan uit Lilith’s Brood lijkt. Ze vermengde in andere verhalen slavernij met fantastische elementen als tijdreizen en bovennatuurlijke krachten. ‘Sciencefiction ligt me eigenlijk niet’, zegt Dalilla. ‘Maar toen ik Butler ontdekte, had ik blijkbaar nood aan een buitenaardse wereld om in te verdwijnen.’
4D
‘Het afgelopen decennium heb ik ontzettend veel non-fictie gelezen’, zegt Dalilla. ‘Misschien wel te veel, want nu, sign of the times vrees ik, ben ik vaker overweldigd door de realiteit waarin we leven. Om mezelf te begrijpen, maar vooral om de wereld beter te begrijpen en geschiedenissen te kunnen contextualiseren, las ik alsmaar boeken over dekolonisatie, ongelijkheid, anti-discriminatie, anti-racisme, armoedebestrijding, feminisme, enzovoort. Dat eist nu zijn tol op een bepaalde manier.’
Dalilla Hermans las niet enkel, ze schreef ook over bovenstaande thema’s in boeken als Brief aan Cooper en de wereld en Black-Out. ‘In die periode zetten we als samenleving grote stappen vooruit. We banden het n-woord bijvoorbeeld, maar toen de oorlog uitbrak in Palestina, kreeg ik een knak. Sindsdien heeft het woord ‘hoop’ voor mij een andere invulling. We zagen en zien in 4D een genocide op de televisie, zien het duidelijke onderscheid tussen dader en slachtoffer en die lakmoesproef voor de internationale gemeenschap resulteert in een grote ontgoocheling. Ik kan er met mijn verstand niet bij dat we zo machteloos toekijken. Dus ja, Octavia Butler kwam voor mij op een goed moment. Al lukt het me wel nog om romans te lezen rond die thema’s. Door de ogen van personages kijk je toch anders naar de wereld dan in een droog essay over racisme. What Doesn’t Kill You Makes You Blacker van Damon Young is een goed voorbeeld. Die autobiografie is hilarisch. Ondanks de rauwe realiteit, gidst Young je als een comedian door zijn leven. Dat is zo’n boek waarvoor je bewust bushaltes mist, om toch maar verder te kunnen lezen.’
Malcolm
Die kiem van Dalilla’s decennialange duik in non-fictie ligt ergens eind jaren negentig. In een aflevering van The Fresh Prince of Bel-Air, de Amerikaanse sitcom waarin Will Smith als rebel in het gezin van zijn gedistingeerde oom en tante terechtkomt, valt de naam Malcolm X. De jonge Dalilla, dan een tiener, zoekt in De Warande, in de bibliotheek grenzend aan het Kempense cultuurhuis, naar meer informatie over die Malcolm. ‘Ik kende de weg naar de bib blindelings uit het hoofd. Dat was in Weelde, het dorpje waar ik opgroeide, niet anders. Er heerste thuis een leescultuur, die werd aangevuurd door bibliotheekbezoeken, waar ik van Marc de Bel richting Dirk Bracke ging, en uiteindelijk dus op Malcolm X stootte in Turnhout. Pas veel later kwam het besef dat ik als tiener iets zocht. Ik dacht gewoon geïnteresseerd te zijn in Amerikaanse cultuur, in rap, series, in al wat toen cool was, maar ik zocht gewoon naar herkenning en representatie. Die was afwezig in een samenleving waarin Alida van De Boomhut en Gerda in Sesamstraat de enige voorbeelden waren. Via Malcolm X tuimelde ik in de literatuur over de Civil Rights Movement en ging de wereld voor me open. Ik las toen veel Engelstalige boeken over dat onderwerp, maar met vriendinnen praatte ik daar nooit over. Ik las ook heel veel vrouwelijke auteurs, zoals Maya Angelou. Pas toen ik me als volwassene echt boog over anti-racisme, begreep ik wat ik als tiener eigenlijk zocht.’
“Pas veel later kwam het besef dat ik als tiener iets zocht. Ik dacht gewoon geïnteresseerd te zijn in Amerikaanse cultuur, in rap, series, in al wat toen cool was, maar ik zocht gewoon naar herkenning en representatie.”
Zijn hoofd
‘In de omgang met de wereld, en in het lezen over die wereld, zoek ik een soort lichtheid, zuurstof. Wat niet betekent dat ik me afscherm voor die wereld. Mijn moeder heeft de ziekte van Alzheimer. In 2022 werd ze gediagnosticeerd. Jaren later is ze nog verbazend goed, ze herkent me nog, maar een gesprek voeren is niet eenvoudig. In dat levend afscheidsproces las ik als jurylid van de Boon voor kinder- en jeugdliteratuur het boek De vrouw en zijn hoofd van Benny Lindelauf en Ingrid Godon.’ Daarin komt een vrouw na een doktersbezoek thuis met alleen nog het hoofd van haar man. Zijn lichaam werkt niet meer mee, maar het hoofd is nog prima in orde. ‘In zekere zin gaat dat boek ook over mijn moeder, over wat je nog hebt als dingen verdwijnen. De eerste keer dat ik het las, barstte ik in tranen uit. En ook de tweede keer, derde keer en vierde keer. (lacht) Nu staat het op een aparte plek in ons huis. Ik zou er een stolp over willen zetten en een bijbehorend bordje Danger!’, maar weet dat ik het nog zal herlezen, als er ergens een poortje open moet. Dus escapisme kan, mag, maar liefst als het ergens over gaat, als er een emotie is in vervat die ik plaatsen kan, waarmee ik aan de slag kan. En daar is literatuur zo ontzettend sterk in.’
“De eerste keer dat ik 'De vrouw en zijn hoofd' van Benny Lindelauf en Ingrid Godon las, barstte ik in tranen uit. En ook de tweede keer, derde keer en vierde keer. Nu staat het op een aparte plek in ons huis. Ik zou er een stolp over willen zetten en een bijbehorend bordje Danger!”
REEKS: Leeswereld
‘Lezen is denken met andermans hoofd’, zei Schopenhauer. Maar wat zoeken we in dat andere hoofd? Is het rust, verstrooiing, kennis? Dit is Leeswereld, een interviewreeks van Matthias M.R. Declercq over de rol van lezen, over schoonheid, over taal.