De leeswereld van Daphne Agten
'Lezen is denken met andermans hoofd’, zei Schopenhauer. Maar wat zoeken we in dat andere hoofd? Is het rust, verstrooiing, kennis? Dit is Leeswereld, een interviewreeks over de rol van lezen, over schoonheid, over taal. Deze aflevering: Daphne Agten, actrice.
door Matthias M.R. Declercq
‘Ik kan niet anders dan Matilda van Roald Dahl naar voor schuiven.’ Het voelt als een verplichting voor Daphne Agten, een noodzaak om het kleine meisje te belichten. ‘Omdat ik gewoon Matilda wás als kind. Meer nog: op school werd ik letterlijk zo genoemd. Niet alleen omdat ik zoveel las, ook omdat ik net hetzelfde kapsel had als Mara Wilson, die Matilda speelde in de verfilming. Ik was een eenzaat, een beetje dan toch. Een keuze was dat helaas niet, want ik wilde er graag bijhoren. Maar ravotten heb ik nooit gedaan. Ik was geen buitenspeler, wel een lezer.’
De openingsparagraaf lijkt zwaar geladen, maar Matilda staat ook voor buitengewone intelligentie, creativiteit, moed en rechtvaardigheid. Actrice Daphne Agten is geboeid door het idee van de ander, door al wie we als samenleving naar de kantlijn duwen. Als kind las ze over vampieren en hield ze van Heksje Paddenwratje, Dolfje Weerwolfje en Vlad De Spietser. Het verklaart waarom ze doorbrak met de hoofdrol in Holy Rosita, een film over een vrouw met een kinderwens die in vraag gesteld wordt door haar omgeving. Het verklaart eveneens waarom ze houdt van schrijvers als John Irving (A Prayer for Owen Meany, The World According to Garp …) en Jeffrey Eugenides (Middlesex, The Virgin Suicides …) : Amerikanen die als geen ander outsiders boetseren die je denkbeelden in vraag stellen.
Mummie
‘Ik ben een grote fan van horrorfilms en lees graag boeken die zo’n film analyseren. House of Psychotic Women van Kier-La Janisse is erg interessant. An Autobiographical Topography of Female Neurosis in Horror and Exploitation Films. Kier-La heeft zelf een traumatische achtergrond, heel gewelddadig allemaal. “I’m a wounded gatherer”, schrijft ze op een gegeven moment. Dat persoonlijke verweeft ze met de analyse van films. De titels van de hoofdstukken zijn trouwens ook geweldig: “safe & dead”, “you always loved violence”… Kier-La legt uit hoe horror werkt, hoe de geweldenaar redeneert dat je nog liever pijn hebt maar bij hem of haar blijft, dan omgekeerd. Zelfs als je dood bent is het daar veiliger. Ze schrijft indringend over de impact van geheime ceremonies en rituelen bij gezinnen en blijft weg van de typische horrorfilms zoals Saw of Terrifier. Het gaat haar -en mij- om films die reflecteren op onze maatschappij. Onze cultuur ziet horror als een extreme uitwas, bedoeld voor een nichepubliek, iets wreeds dat buiten ons ligt, waar we zelf geen deel van uitmaken. Terwijl horror net iets intiem is en als een prima metafoor geldt voor de kleine angsten of moeilijkheden waar we mee worstelen. Je kamer niet meer uit durven komen, bijvoorbeeld, je aangetrokken voelen tot iemand die ook een donkere kant heeft. Die uitvergroting van intermenselijke problemen vind ik heel treffend. Als iemand wakker wordt naast een mummie, dan staat dat gruwelijk beeld voor ieders moeilijke omgang met rouw en afscheid. Een grote fan van Roman Polanski ben ik niet, maar Repulsion duikt wel diep in de psyche van de vrouw. Dat doet ook Possession van Andrzej Żuławski, met Isabelle Adjani in een belangrijke rol. Heel visceraal allemaal, heel fysiek, heel bloederig.’
“Onze cultuur ziet horror als een extreme uitwas, bedoeld voor een nichepubliek, iets wreeds dat buiten ons ligt, waar we zelf geen deel van uitmaken. Terwijl horror net iets intiem is en als een prima metafoor geldt voor de kleine angsten of moeilijkheden waar we mee worstelen.”
‘Er zijn overigens veel vrouwen die goed gedijen in horror of in zogenaamde extremiteiten. Manhunt, bijvoorbeeld, is een boek geschreven door een transvrouw, Gretchen Felker-Martin. Daarin wordt letterlijk gejaagd op mannen om hun organen te verzamelen. (lacht) En Lapvona van Ottessa Moshfegh is ook niet alledaags. Op TikTok zie ik echt veel heftige boeken de ronde doen van vrouwen. “Most disturbing books I’ve ever read”, zag ik daar onlangs in een post verschijnen. Ik heb al die namen opgeschreven en ik ga ze allemaal lezen!’ (lacht)
Pukkelpop
Zolang het fictioneel is, mag voor Daphne het bloed van de pagina’s spatten. Zodra het om non-fictie gaat, haakt ze af, dan zit het te dicht op de huid. Daarom is Regarding the Pain of Others, een essay van Susan Sontag, zo belangrijk voor haar. ‘Waarom willen wij foto’s zien van oorlogsscènes? Waarom willen we het lijk zien liggen op de snelweg? Dat vraag ik me oprecht af. Waarom willen we deel uitmaken van drama? Ronald Janssen gaf les op de school naast die van mij. Ik heb ook een van zijn slachtoffers gekend, Shana. Toen hij een seriemoordenaar bleek te zijn had iedereen wel een verhaal over Janssen. Plots kende iedereen hem persoonlijk, wat niet zo was. Hetzelfde verhaal bij de storm op Pukkelpop. Ik heb geen tenten zien instorten, ik zag geen drama, maar plots stond iedereen zogenaamd “in het oog van de storm”. Sontag beschrijft de catharsis die we blijkbaar zoeken, de historiciteit die ons aantrekt. Maar die voel ik zelf niet. Om dat te begrijpen las ik dat boek.’
‘Ik ben echt wel betrokken op de wereld,” zegt Daphne, ‘en wil begrijpen wat er gebeurt. Wat ben je met een academische intelligentie als je niet wereldwijs bent? Ik wil begrijpen hoe sociologische systemen werken, hoe onderdrukking werkt, hoe de politiek evolueert. Essays helpen daarbij, zoals Blueberries: Essays Concerning Understanding.’
“Ik wil begrijpen hoe sociologische systemen werken, hoe de politiek evolueert. Essays helpen daarbij.”
Piketty
De drang naar een beter begrip en de drang naar avontuur leidden Daphne Agten al vroeg naar Frankrijk. Ze was zestien toen ze besloot in Frankrijk naar school te gaan. Later zou ze ook Duitse en Engelse taalkunde studeren in het Frans. Ze las Le Discours Amoureux van Roland Barthes, las het werk van Noam Chomsky, de theaterstukken van Eugène Ionesco en dichtbundels van Peter Verhelst. ‘In Frankrijk begreep ik hoe complex taal kan zijn. Hoe er in “tu me manques” zoveel betekenissen schuilen. Ik leerde begrijpen wat taal doet, hoe het werkt en wat het teweegbrengt. Ik voel een drang naar het begrijpen. Daarom wil ik ook Thomas Piketty lezen. Altijd ben ik op zoek naar prikkels. Ik gedij niet in een boek dat alleen om de binnenwereld draait. Het mag niet kabbelen. De grote, moderne klassiekers heb ik nog niet gelezen. De Vliegeraar, Oorlog en terpentijn…: ongetwijfeld zijn het knappe romans, maar ik kom er niet toe. Er is zoveel meer te lezen dan alleen de bekende boeken.’
“In Frankrijk begreep ik hoe complex taal kan zijn. Hoe er in “tu me manques” zoveel betekenissen schuilen. Ik leerde begrijpen wat taal doet, hoe het werkt en wat het teweegbrengt.”
REEKS: Leeswereld
‘Lezen is denken met andermans hoofd’, zei Schopenhauer. Maar wat zoeken we in dat andere hoofd? Is het rust, verstrooiing, kennis? Dit is Leeswereld, een interviewreeks van Matthias M.R. Declercq over de rol van lezen, over schoonheid, over taal.
