Europees rapport verduidelijkt hoe bibliotheken inspelen op maatschappelijke uitdagingen
De rol die openbare bibliotheken spelen is geëvolueerd, ze hebben een culturele en sociale impact die belangrijk is voor een democratie. Een nieuw Europees rapport stelt de brede maatschappelijke rol van bibliotheken scherp, toont hoe zij een antwoord bieden op hedendaagse uitdagingen én pleit voor een duurzame investering in de bib.
De Raad van de Europese Unie, die samen met het Europees Parlement onder meer bevoegd is voor wetgeving en begroting, stelde in 2023 een onderzoeksgroep samen die zicht moest krijgen op de verschillende rollen van openbare bibliotheken en hoe zij maatschappelijke uitdagingen aangaan. Met naar schatting meer dan 67.000 openbare bibliotheken in Europa (E.U. en landen zoals IJsland, Oekraïne, Zwitserland, Turkije, Noorwegen en het Verenigd Koninkrijk) die jaarlijks 757 miljoen bezoekers over de vloer krijgen en 75 miljoen geregistreerde gebruikers tellen, kan je wel zeggen dat ‘de bibliotheek’ een onmisbare actor is in ons maatschappelijk weefsel.
“Bibliotheken stimuleren met gerichte dienstverlening en middelen mensen om ten volle deel te nemen aan de maatschappij. Ze cultiveren actief burgerschap en bieden een brede waaier aan mogelijkheden om levenslang te leren, waarbij ze ruimte voorzien waar personen naast hun formele opleiding verder kunnen bijleren en hun vaardigheden kunnen vergroten. Bibliotheken besteden verhoogde aandacht aan groepen en personen met specifieke behoeften.”
OMC-rapport Europese Unie, 2026
Naast de rollen en uitdagingen, moest de onderzoeksgroep ook aanbevelingen formuleren voor lokale en nationale overheden om de slagkracht van openbare bibliotheken te vergroten. Het rapport dat in juli 2026 gepubliceerd werd, telt ruim 100 bladzijden en kopt veelbelovend: Strengthening Europe through Public Libraries. We zetten de voornaamste inzichten hieronder op rij.
Van derde plek tot sociale infrastructuur
Moet het nog gezegd? De openbare bibliotheek is meer dan een fysieke plek waar je boeken of ander leesmateriaal kan ontlenen. Die klassieke invulling blijft nog steeds overeind – dankzij de bib hebben we als burger toegang tot boeken die kennis en verhalen die verbeelding brengen. In een tijdperk waar democratie en objectieve waarheden uitgedaagd worden door populisme en desinformatie, vormt de collectie het hart van bibliotheken voor geletterde, geïnformeerde en kritische burgers.
Omdat ze niet meer weg te denken zijn uit ons gemeente- of stadsbeeld, verwierven ze een status als ‘derde plek’: ze bieden ruimte aan mensen om samen te komen of te connecteren. Deze sociale insteek werkt aanvullend op onze thuis- of werkomgeving (eerste en tweede plek). Socioloog Eric Klinenberg ziet de bib zelfs als ‘een paleis voor het volk’. Investeren in bibliotheken, is volgens hem investeren in sociale infrastructuur.
De bib als metafoor
Het Europees rapport geeft een weerslag van bovenstaande evolutie in vier metaforen die de functies van bibliotheken anno 2026 weergeven:
- Een marktplaats waar kennis, ideeën en boeken uitgewisseld worden, zowel via de collectie als via activiteiten. De bib is een plek voor informeel leren, en ideeën en kennis worden er – in tegenstelling tot een echte markt – gratis gedeeld als een gemeengoed.
- Een labo dat ruimte biedt aan experiment en innovatie, waarbij het initiatief van de burgers zelf kan komen. De bib zet hier (ook binnen de SDG’s van de VN) in op circulaire economie: ruimte, bronnen en andere middelen worden hergebruikt.
- Een toevluchtsoord als een laagdrempelige en veilige derde plek waar burgers gegidst worden door bibliotheekprofessionals – of ze nu op zoek zijn naar leesvoer, informatie of zingeving. Zeker voor kwetsbare doelgroepen kan de bib een veilig oord zijn.
- Een knooppunt dat dynamisch gemeenschappen verbindt en flexibel inspeelt op de noden van die gemeenschappen. Bibliotheken ondersteunen onder meer scholen, kinderdagverblijven, woonzorgcentra, verenigingen en andere belangrijke lokale actoren.
Bovenal zijn deze functies pas mogelijk door de expertise die bibliotheekprofessionals aan de dag leggen, zo stelt het rapport. Zij vervullen rollen die zoveel meer bevatten dan catalografie of boeken terug op hun plek zetten. Ze zijn een gids en een verhalenverteller, ze faciliteren en bouwen aan gemeenschappen, ze motiveren al wie een bibliotheek bezoekt.
Uitdagingen en aanbevelingen
Met de actuele functies die een bib vervult en de verschillende rollen die bibmedewerkers opnemen, is de bib klaar voor hedendaagse maatschappelijke uitdagingen. Die zijn niet min, volgens het rapport. Ze onderscheidt er tien, die inhaken op uiteenlopende thema’s zoals geletterdheid, sociale cohesie, de toegang tot cultuur, democratie, ecologische duurzaamheid, welzijn, gemeente- en stadsontwikkeling en veerkracht bij crisissen en rampen.
Om een antwoord te bieden op deze uitdagingen, moet een openbare bibliotheek haar verschillende functies kunnen uitvoeren, en daarvoor heeft ze een professioneel team nodig dat wisselende rollen opneemt. Het Europees rapport heeft zes aanbevelingen voor lokale, regionale en nationale overheden, waaronder eentje zich richt tot verdere professionalisering van de sector zodat bibmedewerkers hun rollen kwaliteitsvol kunnen opnemen. Een andere aanbeveling betreft een expliciet wettelijk kader voor de erkenning van openbare bibliotheken, en een overkoepelende strategie op lange termijn om bibliotheken te ondersteunen in hun functies. Het rapport stelt ook een duurzame financiële investering voor, zowel voor operationele zaken op lokaal niveau als voor middelen vanuit bovenlokaal niveau om experiment en innovatie te stimuleren. Om juiste beslissingen te nemen op bestuurs- en beleidsniveau, zijn ook transparante en consistente gegevens nodig.
Focus op Vlaanderen
Het rapport linkt de aanbevelingen die ze opstelde via factsheets met de situatie zoals ze vandaag is in de lidstaten van Europa. De factsheet voor Vlaanderen toont dat het wettelijke kader voor openbare bibliotheken sinds 2016 mankeert. Toen viel de decretale plicht weg die stelde dat steden en gemeenten wettelijk verplicht waren een eigen fysieke bibliotheek te hebben. Daarnaast ontbreekt er een algemene strategie voor bibliotheken, maar zijn er wel plannen vanuit de overheid rond leesbevordering (bij Literatuur Vlaanderen en Iedereen Leest) en rond digitalisering (bij Cultuurconnect). Sectorale gegevens zijn er ook niet, al was dat vroeger anders met de BIOS-gegevens.
Het rapport werpt enerzijds een licht op het belang van een openbare bibliotheek, maar beschrijft ook wat er zich in de schaduw van dat licht afspeelt, en wat er nodig is om de impact van een bibliotheek te blijven garanderen. De aanbevelingen zijn belangrijk voor beleidsmakers op verschillende niveaus – van de Vlaamse Regering tot lokale besturen – en haken ook aan op het engagement dat Iedereen Leest uitvoert naar bibliotheken toe. Bibs zijn voor Iedereen Leest een spil in een lokaal leesbevorderingsnetwerk. Leesbevordering behoort tot hun basiswerking en bibs ondersteunen scholen, kinderdagverblijven en heel wat andere lokale actoren. Dat de rol van de bibliotheek dan ook een prominente plek moet krijgen in het lokaal cultuurbeleid, met een bijhorend wettelijk kader op Vlaams niveau, werd dan ook als prioriteit gesteld in het Memorandum van het BoekenOverleg (2024-2029) waar Iedereen Leest deel van uitmaakt.
In de uitvoering van een leesbevorderingsbeleid voorziet Literatuur Vlaanderen ruimte voor innovatie bij bibliotheken, met een subsidielijn voor leesbevorderende initiatieven waar bibliotheken een centrale rol in opnemen. Iedereen Leest adviseert bibliotheken in hun projectidee, maar ook in de uitwerking van hun (goedgekeurde) project. De inzichten uit deze projecten krijgen weerklank bij de Iedereen Leest Academie, het leerplatform over leesbevordering dat Iedereen Leest sinds 2024 nauwgezet uittekent en laat groeien met een divers leeraanbod.
De Iedereen Leest Academie maakt dan ook werk van de nood aan professionalisering, een specifieke aanbeveling uit het Europese rapport. Want zonder leesbevorderaars met de juiste competenties en praktijkervaringen, wordt het niet evident om de brede maatschappelijke opdracht van een bibliotheek te vervullen. Lezers maken we samen, door middel van leesbevordering met impact. Het uitvoerige rapport mag dan ook een hart onder de riem steken van de vele bibliotheekprofessionals die zich dagelijks inzetten voor een geletterde samenleving:
"Bibliotheekprofessionals brengen verhalen in verschillende vormen tot leven. Ze stimuleren zo de lees- en taalvaardigheid en het cultureel begrip. In tijden waar geletterdheid daalt in Europa bij zowel kinderen als volwassenen, ondersteunen bibmedewerkers jonge lezers. Ze helpen hen vaardigheden ontwikkelen, voeden hun identiteit als lezer en stimuleren hen als toekomstige bibgebruiker."
OMC-rapport Europese Unie, 2026
