Verhalen brengen warmte in de gevangenis van Brugge
Kan een verhaal een deur openen die op slot zit? Voor Boektopia op Toer trok leesbevorderaar en auteur Inge Umans naar de gevangenis van Brugge. Met een kamishibai, poëzie en een handvol prenten bracht ze verhalen naar binnen, en opende ze een ruimte waar even geen dossiers bestaan, alleen woorden, herinneringen en dromen.
door Maya Toebat
In de vrouwenafdeling van de Gevangenis van Brugge schuiven enkele vrouwen netjes op tijd hun stoelen aan. Tien waren uitgenodigd en ze zijn er allemaal. Er wordt wat gegniffeld, wat gefluisterd. Dan weerklinkt een zacht muziekje. Een klein gordijntje schuift open. De kamishibai - een Japans verteltheater - zet de toon.
Op een koude avond in februari 2025 is vertelster Inge Umans te gast. Als “verhalendokter” trekt ze naar plekken waar verhalen geen evidentie zijn. Ze brengt poëzie, prenten en verbeelding binnen in een wereld waar tijd vaak niet vooruit lijkt te gaan.
Ze start met Scherven van de hemel van Pieter van Oudheusden, met illustraties van Stefanie De Graef. Samen bekijken ze de cover. ‘Het lijkt alsof ze naar een schilderij kijken’, zegt iemand. ‘Ik zie onszelf zitten, kijkend naar het scherm’, merkt een andere vrouw op. Het verhaal over een schilder die zijn gouden meesterwerk in stukken snijdt om te kunnen blijven schilderen, roept reacties op. Wanneer de prenten rondgaan, wordt er aandachtig gekeken. ‘Wat een prachtige tekeningen, zeker de kraanvogels. Is dat geen symbool voor licht in de duisternis? Ik kan zelf niet tekenen, maar het is heel mooi om naar te kijken.’
Verhalen in de gevangenis
Geertrui, aalmoezenier in de gevangenis, ziet wat het doet: ‘Het openingsmuziekdoosje, het theater van de kamishibai, de combinatie van vertellen en poëzie… Het brengt schoonheid binnen, wat de vrouwen hier niet veel hebben. Het is fijn om even te verstillen. En het feit dat iemand van buiten iets naar binnen brengt, maakt hen nieuwsgierig.’ ‘Doe jij dat echt als job in de buitenwereld?’ vraagt Verena aan Inge. ‘Leuk! Ik vertel ook graag.’ Het zijn kleine ontmoetingen, maar ze dragen veel betekenis in zich.
“Het openingsmuziekdoosje, het theater van de kamishibai, de combinatie van vertellen en poëzie… Het brengt schoonheid binnen, wat de vrouwen hier niet veel hebben. Het is fijn om even te verstillen.”
Verhalen hebben al langer een plek in de gevangenis van Brugge. Tijdens de Poëzieweek schreef een medewerker van de bib raamgedichten. En vrijwilliger Caroline van Holme, die ook aanwezig is, organiseert samenleesmomenten. Tijdens zo’n sessie kwam auteur Kristien Dieltiens al eens voorlezen. ‘De gedetineerden hingen aan haar lippen’, herinnert Caroline zich. Verder start ze in de gevangenis in Gent binnenkort met een project rond interactief voorlezen. ‘Ouders kiezen een boek, leren het vlot voorlezen en hun stem wordt opgenomen voor hun kinderen.’ Verhalen slaan bruggen, binnen én buiten de muren.
Handen
Tijdens de koffiepauze vraagt Inge zich af of de vrouwen soms lezen. ‘Ik heb veel stress’, zegt Verena. ‘We moeten de hele tijd wachten. Ik kan me niet concentreren. Maar voorgelezen worden en deze korte teksten zijn wel fijn.’ Zo volgt er het gedicht Handen van Toon Hermans, dat de groep merkbaar stiller maakt. Iemand vertaalt spontaan voor een Franstalige medegevangene. ‘Ik vind deze zin mooi: Dit zijn mijn handen. Hou ze vast. En blijf een beetje bij me. Iemands hand vasthouden geeft een connectie. Een hand geven is respect.’
Daarna krijgen de vrouwen een blad waarop ze de contouren van hun hand mogen tekenen. Ze moeten erin schrijven waarom dit hún hand is. Wat kunnen hun handen? Wat willen ze ermee doen - misschien ooit weer? ‘Lekker koken’, klinkt het. ‘Mensen fysiek helpen.’ ‘De deur zelf kunnen dichtdoen.’ ‘Mijn man aanraken.’ ‘Mensen reanimeren. Ik ben nog redder geweest.’ ‘Duimen. High five. Masseren. Pinky swear.’ Via taal en beeld ontstaat ruimte om even te dromen. Er wordt gelachen, gedeeld, nagedacht. ‘Soms zou ik willen dat anderen aan mijn handen konden voelen, wat ik wil zeggen’, zucht iemand.
Zelf schrijven
In een omgeving waar niet altijd iemand luistert, wordt schrijven een vorm van spreken. Misschien juist dan. Met woorden als brug, naar jezelf, naar elkaar, naar wie buiten wacht. Ook onderling brengen de teksten de groep nog meer samen. Tijdens het delen en voorlezen luisteren de vrouwen naar elkaar, vullen ze aan, vertalen ze voor wie het Nederlands minder machtig is. Er wordt geknikt, gelachen, even aangeraakt. Voor een paar uur is er geen verleden of dossier, maar een groep vrouwen rond verhalen en poëzie.
“Het voelde als een moment van verbinding en verbeelding voor mensen die afgesneden zijn van culturele prikkels uit de buitenwereld. Verhalen geven warmte. Ze laten mensen connecteren.”
Aan het einde klinken eenvoudige, oprechte reacties: ‘Je mag nog eens terugkomen. Het is fijn om even stil te staan.’ Ook Inge houdt er een warm gevoel aan over. ‘Het voelde een beetje alsof ik op ronde was als Verhalendokter bij kinderen in het ziekenhuis - een moment van verbinding en verbeelding voor mensen die afgesneden zijn van culturele prikkels uit de buitenwereld. Verhalen geven warmte. Ze laten mensen connecteren. Ook hier.’
