Verhalen brengen licht voor kinderen in het ziekenhuis
Een stapel boeken, een bevlogen voorlezer… en kinderen vergeten even waarom ze in het ziekenhuis zijn. In het kader van Boektopia op Toer bezochten auteurs en illustratoren pediatrische afdelingen van ziekenhuizen om kinderen en hun ouders een moment van rust en verwondering te brengen. Ze lazen voor, gaven workshops en lieten ook de kleinsten glimlachen met een knisperboekje. Het vraagt weinig moeite, maar één verhaal is genoeg om een hele dag te veranderen.
Tijdens de jaarlijkse Boektopia-campagne brengt Iedereen Leest boeken tot bij mensen, soms op onverwachte plekken. Zo gingen auteurs, illustratoren en verhalenvertellers op bezoek bij kinderen in verschillende ziekenhuizen in Vlaanderen. Soms lazen ze voor in kleine groep, soms gaven ze een workshop, soms reed een rolkarretje met boeken van kamer naar kamer voor een één-op-één voorleesmoment. Even verdwenen het wachten, het piepen van toestellen en de spanning rond onderzoeken naar de achtergrond. In de plaats daarvan kwam een andere concentratie: luisteren, lachen, tekenen en meedenken. Voor veel auteurs was het hun eerste kennismaking met een ziekenhuiscontext. Voor kinderen en ouders werd het een onverwacht moment van rust.
Keukenatelier
Bij de kinderen op de hemato-oncologie afdeling van het UZ Gent veranderde illustrator en boekenmaker Benjamin Leroy de ziekenhuiskeuken in een klein atelier. Ze luisterden naar zijn verhalen en maakten buttons met hun eigen vingerafdrukken. Daarna trok Benjamin met een karretje langs de kamers voor ‘roomservice met verhalen’. Zo konden ook kinderen die te zwak waren om naar het atelier te komen toch een persoonlijk moment krijgen.
Ook in het ZAS Paola in Antwerpen bracht auteur en illustrator Jan De Kinder verhalen tot aan het bed van jonge patiënten, met een kamishibai. ‘Ik vertelde niet alleen aan het kind zelf, maar nam ook de omstaanders mee in mijn verhalen: ouders, broers, zussen…’, zegt hij. ‘Ik las ook enkele verhalen voor in de snoezelruimte. Daar zaten of lagen kinderen op een waterbed, in een decor van waterplanten en vissen in fluorescerende kleuren die zacht op en neer bewogen. Op zachte muziek en bij gedempt licht vertelde ik over de dieren uit mijn verhalen. Dat was een heel fijne, bijzondere en ook intense ervaring.’
Verhalendokter op pad
In sommige ziekenhuizen zijn verhalen al langer ingebed. In het UZ Antwerpen trekt leesbevorderaar Inge Umans wekelijks als 'verhalendokter’ naar de kinderen op de oncologie-afdeling. Met een kamishibai, gedichten en kleine interactieve momenten neemt ze kinderen mee naar andere werelden. Voor kinderen die vaak lange dagen in bed doorbrengen, biedt een verhaal een veilige plek om even te dromen en te lachen. Recent kreeg ook de pediatrie een gedichtendraaibak, die enthousiast onthaald werd.
Die initiatieven zijn mogelijk dankzij vzw ‘Kleine Tijger’, die Margot de Group oprichtte nadat haar zoon Dalton overleed aan kanker. Met culturele activiteiten in het ziekenhuis wil de organisatie kinderen laten ontsnappen aan hun ziekte en ruimte geven voor verbeelding en ontspanning. Margot ziet het effect wekelijks: ‘De Verhalendokter wordt een vertrouwenspersoon voor de chronisch en zwaar zieke kinderen. Inge bouwt een band op en kan na een tijdje echt op maat werken. Maar alle activiteiten die de sleur doorbreken zijn welkom in een ziekenhuisomgeving. Het is ook fijn dat de kinderen soms andere auteurs en tekenaars ontmoeten. Dat is extra prikkelend: het zet hen aan om nadien de boeken van de auteur te lezen of zelf creatief aan de slag te gaan met woorden of beelden. Het stimuleert hun taalontwikkeling, maar versterkt ook verbeeldingskracht en creativiteit. Door boeken kunnen kinderen reizen en kennismaken met verschillende onderwerpen en stijlen. Verhalen brengen licht voor kinderen in het ziekenhuis.’
“Alle activiteiten die de sleur doorbreken zijn welkom in een ziekenhuisomgeving. Het is ook fijn dat de kinderen soms andere auteurs en tekenaars ontmoeten. Dat is extra prikkelend: het zet hen aan om nadien de boeken van de auteur te lezen of zelf creatief aan de slag te gaan met woorden of beelden.”
Boekstart in het ziekenhuis
Voor Boektopia op Toer ging verhalendokter Inge Umans ook op bezoek in AZ Sint-Lucas in Brugge. De kinderen – van baby tot tiener - grepen de boeken en verhalen met volle aandacht. Een baby van achttien maanden keek met grote, lachende ogen naar de flapjes van een knisperboek. Een peuter bleef maar vragen om nóg een prentenboek. En een meisje van negen kreeg een verhaaltje als beloning nadat ze een spuit had gekregen. Genesteld tussen haar knuffels genoot ze zichtbaar van een dierenverhaal met de kamishibai. ‘Maar ook zestienjarigen hebben er veel aan’, merkt Inge op. ‘Soms zeggen ouders: “Hier moet je niet komen” wanneer ik bij hun kamer aanklop. Toch probeer ik het altijd. En dan zie ik de jongeren én ouders vaak wél genieten. Dat is zalig om te zien.’
Ook Marilyne Watteeuw van de bibliotheek van Brugge was aanwezig bij Inges bezoek. ‘Ik blijf erbij dat het echt een kippenvelmoment was’, zegt ze. ‘Je voelde dat het ouders en kinderen even wegtrok uit de ziekenhuiswereld en hen meenam naar een verhalenwereld. Zowel jongere als oudere kinderen vonden het heel fijn. Inge is een krak in haar vak en kan moeiteloos schakelen tussen leeftijden.’ Ook de beperkingen in het ziekenhuis, zoals besmettingsrisico, hielden het team niet tegen om patiënten te bezoeken. ‘Dankzij de kamishibai kon Inge ook op afstand werken en voor de allerkleinsten gebruikte ze stoffen boekjes die daarna in quarantaine gingen. Haar werkwijze bracht ons en de educatieve dienst van het ziekenhuis zeker op ideeën.’
Marilyne was niet zomaar aanwezig. Sinds 2025 loopt er namelijk een samenwerking tussen de pediatrische afdeling van AZ Sint-Lucas en de openbare bibliotheek, rond Boekstart. ‘Er zijn enkele Boekstart-pakketten in het kinderziekenhuis, die gratis kunnen worden uitgedeeld aan ouders met een baby of peuter’, legt ze uit. ‘Daarnaast staat er een kleine collectie boeken in het klasje en bij het operatiekwartier.’ Pedagogisch medewerker Nele ziet dagelijks hoe waardevol dat is: ‘De boekjes zijn de max. Ze worden veel gelezen, bijvoorbeeld ter voorbereiding op een operatie of een spuit, of in de wachtzaal. Mooie boeken maken dan echt een verschil. Je ziet kinderen ontspannen, ouders zien hoe hun kind geniet. Wij merken meteen wat een verhaal kan doen. Het helpt kinderen soms in slaap te vallen of zorgt voor afleiding tijdens een onderzoek, zodat ze rustiger blijven.’
Vertellen en zingen
Ook in Roeselare groeit een samenwerking tussen bibliotheek ARhus en ziekenhuis AZ Delta. Tijdens de Voorleesweek gingen medewerkers van de bibliotheek langs bij kinderen op de afdeling pediatrie met een stapel boeken onder de arm. ‘Voorlezen is leesplezier doorgeven’, zegt bibliotheekmedewerker Cato Vanhaverbeke. ‘Wanneer kinderen in het ziekenhuis verblijven, verschuift de focus vaak naar zorg en herstel. Ouders hebben dan heel wat aan hun hoofd, waardoor er minder ruimte is om samen te lezen. Net daarom zijn voorleesmomenten in het ziekenhuis zo waardevol: ze bieden afleiding, rust en een moment van verbinding tussen ouder en kind.’ Ook dit jaar plant de bibliotheek meerdere bezoekjes in het kader van de Voorleesweek. ‘We hopen deze samenwerking op langere termijn uit te bouwen en jaarlijks meerdere keren op bezoek te gaan. Daarom bekijken we ook de mogelijkheid om met voorleesvrijwilligers te werken, zodat we meer regelmaat kunnen brengen in onze bezoekjes.’
“Wanneer kinderen in het ziekenhuis verblijven, verschuift de focus vaak naar zorg en herstel. Ouders hebben dan heel wat aan hun hoofd, waardoor er minder ruimte is om samen te lezen. Net daarom zijn voorleesmomenten in het ziekenhuis zo waardevol: ze bieden afleiding, rust en een moment van verbinding tussen ouder en kind.”
Voor Boektopia op Toer kon Iedereen Leest auteur en verteller Meneer Zee naar het kinderziekenhuis in Roeselare brengen. Hij improviseerde, vertelde één-op-één verhalen en zong liedjes volledig uit zijn geheugen, waardoor elk bezoek een intieme, persoonlijke ervaring werd. Aan de driejarige Arthur vertelde hij een verhaal over een boom op een berg die steeds meer takjes, blaadjes en nestjes kreeg. De peuter begon zacht te gniffelen en kroop tegen zijn ouders aan. Loïc (6), die alleen op zijn kamer lag terwijl zijn ouders aan het werk waren, luisterde naar een verhaal over een elfenkoning en haar dochters. ‘Dat paleis wil ik graag bezoeken als ik uit het ziekenhuis mag’, grinnikte hij. En tieners Mira en Fran genoten van Andersens sprookje over de vijf erwten in een peul. Achter hun mondmasker straalden ze: ‘Het was leuk om wat entertainment te hebben!’
Cato blikt terug: ‘Met zijn gitaartje, gekke gezichten en meeslepende verhalen wist Meneer Zee telkens een lach te toveren op de gezichten. Zo’n auteursbezoek voegt een extra dimensie toe: kinderen beleven verhalen op een interactieve manier en voelen zich even geen patiënt, maar gewoon kind. Door de sterke interactie konden ze samen lachen, verhalen verzinnen en wegdromen. Een soms moeilijke ziekenhuisperiode werd zo even verlicht.’ Als bibliotheek wil ARhus dit actief te ondersteunen door samenwerkingen aan te gaan met partners zoals het ziekenhuis en leesbevorderingsorganisaties. ‘Door zelf voor te lezen, vrijwilligers in te schakelen en auteurs uit te nodigen, brengen we verhalen tot bij de kinderen. Zo blijven we inzetten op leesplezier voor iedereen - ook voor wie niet naar de bibliotheek kan komen.’
Verbeelding als zuurstof
Verhalen vinden ook hun weg naar afdelingen waar je ze misschien minder snel verwacht. Op de jeugdpsychiatrische afdeling van UZ Gent gaf auteur Laïla Koubaa een voorleessessie rond verwondering in de natuur. Vooraf werd ze gewaarschuwd dat de kinderen misschien onrustig zouden zijn of hun aandacht snel zouden verliezen. Dat ervaarde ze anders. ‘De voorleessessie, workshop en gesprekken duurden uiteindelijk meer dan twee uur. De kinderen luisterden, dachten mee, tekenden, vertelden. Er ontstonden kleine, intense momenten van concentratie en verbeelding. En tot mijn verrassing hadden ze nadien nog energie én zin om buiten te spelen. Bij het afscheid gaven ze me spontaan knuffels. Ik was diep geraakt door deze warme namiddag.’
Voor haar bevestigde het waarom auteurs ook op plekken als ziekenhuizen en psychiatrische afdelingen aanwezig moeten zijn. ‘Literatuur en verbeelding kunnen een brug slaan tussen de vaak gesloten wereld van een instelling en de wereld daarbuiten. Verhalen brengen andere landschappen binnen, andere stemmen, andere perspectieven. Ze bieden troost zonder te moraliseren, herkenning zonder oordeel.’ Voor kinderen die tijdelijk in een zorgcontext terechtkomen, kan een verhaal niet alleen afleiding bieden, benadrukt Laïla, maar ook meer dan dat: ‘Het herinnert hen eraan dat hun binnenwereld rijk en levend is. Dat ze nog steeds kunnen dromen, vragen stellen en zich verwonderen. Schrijvers kunnen daarbij een veilige ruimte creëren. Vooral daar waar kwetsbaarheid zo tastbaar is, geloof ik dat verbeelding zuurstof kan geven.’
Kleine wonderen
Wat al deze bezoeken gemeen hebben, is hoe weinig er eigenlijk nodig is. Een stapel boeken, een kamishibai-theater, een verhaal uit het hoofd of een kleine creatieve opdracht volstaat. Maar de impact is groot. Kinderen lachen, ontspannen en vergeten even waarom ze in het ziekenhuis zijn. Ouders of begeleiders zien hun kind genieten. Zorgverleners merken hoe een verhaal rust en ontspanning brengt. Sylvie Dhaene, directeur van Iedereen Leest, is pleitbezorger om meer auteurs en illustratoren in zorgcontexten aan de slag te zien gaan. ‘Cultuur in zorg is erg betekenisvol, zowel voor wie in een zorgcontext verblijft als patiënt, als voor de zorgverlener. Literatuur kan een helende werking hebben en mentale en fysieke herstelprocessen positief beïnvloeden. Met Iedereen Leest streven we ernaar om de aandacht voor literatuur en zorg te verhogen.' Iedereen Leest is onder andere betrokken bij de organisatie van een internationale conferentie rond cultuur en mentaal welzijn.
Boektopia op Toer laat zien dat literatuur niet alleen thuishoort in boekhandels, bibliotheken of klaslokalen. Verhalen kunnen ook door de ziekenhuisgang rollen, en een kamer even groter maken dan het ziekenhuis zelf.
Boektopia op Toer in beeld
