Scholierenkoepel roept op tot structureel leesbeleid en meer aandacht voor leesplezier
De Vlaamse Scholierenkoepel bracht op vraag van Vlaams minister van onderwijs Zuhal Demir advies uit naar aanleiding van het dalende leesplezier en leesniveau van Vlaamse leerlingen. De koepel, die te rade ging bij kinderen en jongeren, adviseert om leerlingen meer te betrekken bij het leesonderwijs op school, met meer inspraak, keuzevrijheid en tijd om te lezen. Ze verwijst daarbij naar bestaande tools en platformen zoals Boekenzoeker en de Iedereen Leest Academie.
“SOS: dalende leesmotivatie, wat kunnen scholen en de minister doen?” Zo kopt het recent gepubliceerde advies van de Vlaamse Scholierenkoepel, de vereniging van, voor en door scholieren in het Nederlandstalig secundair onderwijs uit Vlaanderen en Brussel. De alarmerende cijfers van onderzoeken als PIRLS, PISA en het JOP bracht de koepel ertoe om een reeks klasgesprekken op te starten met leerlingen uit het basisonderwijs en scholieren uit het secundair onderwijs. Waarom lezen zij graag? Waarom lezen zij niet (meer) graag? Hoe kunnen zij meer gestimuleerd worden om te lezen? Rond die vragen gingen ze met elkaar in gesprek.
Kinderen en jongeren lezen graag voor de rust en het plezier dat het hen brengt, om even te ontsnappen aan de dagelijkse realiteit of omdat ze geïnteresseerd zijn in een bepaald onderwerp of persoon. Erg uiteenlopende redenen werden aangegeven, en die stroken met bevindingen uit eerder onderzoek over ons leesgedrag.
Aan de andere kant van het spectrum geven niet-lezers aan dat ze het moeilijk vinden zich in een verhaal te verdiepen, dat ze lezen als saai, eentonig of traag ervaren, of dat ze snel afgeleid worden. Weinig tijd door studentenjobs, hobby’s of andere vrijetijdsactiviteiten wordt meermaals als reden gegeven om geen boek vast te pakken. Veel scholieren zien lezen “vooral als een verplichte schoolactiviteit met leesopdrachten, waardoor ze het niet kunnen zien als iets dat ook leuk en ontspannend kan zijn,” klinkt het verder nog. Ook deze bevindingen liggen in lijn met bestaande (internationale) onderzoeken rond afhaakgedrag.
Adviezen
Om een antwoord op die andere vraag te vinden – Hoe kunnen leerlingen gestimuleerd worden om meer te lezen en hoe kan leesplezier aangemoedigd worden? – bracht de Vlaamse Scholierenkoepel op basis van de meningen en inzichten uit de gesprekken met kinderen en jongeren enkele adviezen uit voor schoolteams en voor de Vlaamse minister van onderwijs.
Bewaak het recht op vrije tijd
Kinderen en jongeren hebben recht op vrije tijd, spel, muziek, film, sport, en ook op rust en ontspanning. Dat staat vermeld in het Kinderrechtenverdrag. Ook lezen kan daar als een fundamenteel recht in verankerd worden, betoogde Iedereen Leest onlangs nog. De Scholierenkoepel vraagt aan schoolteams om het recht op vrije tijd te bewaken en goed na te denken over huiswerk, zodat leerlingen ook na de schooluren ruimte hebben om te lezen. Al is tijd inbouwen om tot lezen te komen niet voldoende volgens Iedereen Leest. Het biedt geen garantie op betere en meer gemotiveerde lezers. Ook binnen de lesuren kan ‘vrij lezen’, waarbij leerlingen lezen zonder hierover een opdracht te moeten maken, een effectieve didactische methode zijn, mits de juiste begeleiding en ondersteuning van de leerkracht.
Herdenk de boekopdrachten
De klassieke vorm van boekbesprekingen voelen leerlingen als demotiverend aan. Ze maken van lezen in de vrije tijd net weer een verplichting. “Scholieren vertellen dat ze tijdens het lezen met de vooropgestelde taak in hun hoofd zitten, waardoor ze moeilijk ontspanning vinden.” De combinatie met krappe deadlines en ander huiswerk maakt dat leerlingen lezen eerder als een stressvolle activiteit ervaren. Ook nieuwe vormen zoals BookTok kunnen hier volgens het advies een meer zichtbare plek krijgen.
Zorg voor leeslijsten op maat, met inspraak
Verplichte leeslijsten zijn al langer voer voor discussie. Ook de Scholierenkoepel wil met een frisse blik naar leeslijsten kijken. Lijsten moeten een bredere waaier aan titels bieden, met verschillende genres en thema’s. Leerlingen mee laten beslissen over die lijst, kan ervoor zorgen dat de lijsten nauwer aansluiten op de interesses en leefwereld van kinderen en jongeren.
Zorg voor een divers en actueel leesaanbod
Het boekenaanbod op school is vaak verouderd. De koepel pleit voor een grote beschikbaarheid aan boeken die inspelen op actuele thema’s en aansluiting vinden bij de interesses van leerlingen en scholieren, zoals hierboven aangegeven. De koepel ziet een tool als Boekenzoeker als een handig instrument om scholieren te helpen hun leesprofiel te ontdekken. Ook de rol van openbare bibliotheken is in deze cruciaal - zij hebben immers de expertise in een actueel en gevarieerd boekenaanbod - of een initiatief als de Boon voor Onderwijs, dat recente en kwaliteitsvolle boeken brengt binnen secundair onderwijs. Vanuit een diverse aanbod kunnen leerlingen ook verleid worden om te proeven van andere genres, auteurs en thema’s.
Zet lezen meer in als een verbindend middel
Lezen hoeft geen individuele bezigheid te zijn, is de Scholierenkoepel van mening. “Vooral scholieren die zichzelf geen grote lezers noemen, vertellen dat samen lezen en boeken bespreken hen meer zou motiveren om tot lezen te komen. Zij lopen tijdens het lezen aan tegen drempels waar ze alleen moeilijk over geraken, terwijl dit samen met anderen wel zou lukken.” Ook Iedereen Leest beklemtoont in haar leesbevorderingsprogramma's het belang van interactie. Zo is praten over boeken één van de uitgangspunten van de Leesjury, de grootste Vlaamse lezerscommunity voor kinderen en jongeren die meer en meer ingang vindt in scholen. Maar ook buiten de Leesjury zijn er tal van mogelijkheden om boekgesprekken te installeren.
Leerkrachten als inspirerende rolmodellen die leesplezier uitstralen
Leerkrachten spelen een belangrijke rol in de keuze van teksten die aan bod komen. Verder zijn ze ook aanstokers. Als zij gemotiveerd praten over lezen, voelen leerlingen het leesvuur in hen sneller aangewakkerd. Het “laat zien dat lezen meer is dan een schoolopdracht.” Vaak kan die ene gepassioneerde leerkracht het verschil maken. Toch mag het niet van die ene leerkracht afhangen, meent de Scholierenkoepel. “Het kost leerkrachten ook veel energie, tijd, inzet en soms zelfs een eigen financiële bijdrage om een leesbeleid op school vorm te geven en de rol van rolmodel op zich te nemen.” Vanuit dit opzicht komt de koepel dan ook tot haar laatste advies.
Een structurele aanpak doorheen de hele schoolloopbaan
Individuele leerkrachten met een passie voor lezen en tijdelijke leesprojecten of campagnes als Jeugdboekenmaand en Voorleesweek zijn waardevol, maar we moeten ambitieuzer zijn dan dat, oordeelt de Scholierenkoepel. “Een structureel leesbeleid zorgt er […] voor dat iedereen regelmatig met lezen in contact komt, ook in het secundair onderwijs.” Lezen is meer dan een tijdelijk project of een themajaar. Leesmotivatie kunnen we elke dag stimuleren, op school en thuis. Inspraak van leerlingen in het leesbeleid, maar ook afstemming tussen leerjaren én aandacht voor de overgang naar het secundair onderwijs, zijn cruciaal. Leesmotivatie staat daarbij niet los van leesvaardigheid en leesgedrag: deze kernaspecten hangen samen en spelen een rol in onze leesontwikkeling.
Naar een structurele aanpak, ook vanuit Iedereen Leest
De adviezen die de Vlaamse Scholierenkoepel formuleert, zijn voor Iedereen Leest – en wellicht voor velen die zich dagelijks inzetten om van leerlingen lezers te maken – geen verrassing. Ze leggen bepaalde pijnpunten bloot en onderschrijven dat leesbevordering een structurele aanpak binnen een doorgaande leeslijn vereist. Onze leesontwikkeling is een complex proces. Leesbevordering vergt dan ook een gedifferentieerde aanpak – in het onderwijs, maar ook daarbuiten – die rekening houdt met verschillende leeftijden en momenten die ons kunnen vormen als lezer, en met verschillende profielen van kinderen en jongeren.
Iedereen Leest vindt de stem van jongeren belangrijk. Hun mening en gevoelens over lezen en leesplezier doen ertoe en nemen we ter harte. In het onderzoeksveld ligt er ook een groeiende focus op de rol van leerlingbetrokkenheid. Elke leerling en scholier moet de kans krijgen om een lezer te worden. Er ligt een belangrijke verantwoordelijkheid bij alle volwassenen die hen omringen, op school, thuis en in de vrije tijd. Hen inspireren en versterken in hun rol als leesbevorderaar en rolmodel, daar helpt Iedereen Leest graag bij. Niet alleen via bewustwordingscampagnes over het belang van (voor)lezen en programma’s maar ook via een leeraanbod over leesbevordering bij de Iedereen Leest Academie. Daar krijgen professionals uit verschillende sectoren (onderwijs, bibliotheek, kinderopvang) een waaier aan opleidingen en (gratis) online leertrajecten over effectieve leesbevordering. De Academie – die de Scholierenkoepel in haar advies aanhaalt als een inspirerende bron voor leerkrachten – biedt tegelijkertijd een kader met pijlers voor krachtige leesbevordering of leesonderwijs. Van structureel leesbeleid en een toegankelijke leesomgeving tot een gedifferentieerd leesaanbod en effectieve leesdidactiek: de pijlers geven klemtonen weer die Iedereen Leest ziet terugkeren in de adviezen van de Vlaamse Scholierenkoepel.
Laat de aankomende Jeugdboekenmaand, die start op 1 maart, ook een startschot zijn om die adviezen van kinderen en jongeren ter harte te nemen. Vanuit Iedereen Leest versterken we o.a. via de Iedereen Leest Academie schoolteams met de nodige expertise om stappen te zetten naar een duurzaam en krachtig leesonderwijs dat niet stopt op de laatste dag van Jeugdboekenmaand.
Lees ook
Ontdek hiernaast meer kennis en praktijkinzichten over leesonderwijs
