De leeswereld van Mayada Srouji

Lezen is denken met andermans hoofd, zei Schopenhauer. Maar wat zoeken we in dat andere hoofd? Is het rust, verstrooiing, kennis? Dit is Leeswereld, een interviewreeks over de rol van lezen, over schoonheid, over taal. In deze aflevering: Mayada Srouji.

door Matthias M.R. Declercq
© Michiel Devijver | Iedereen Leest

'Is er enige mogelijkheid om het interview schriftelijk af te leggen?' Dat is de eerste vraag, per mail. 'Ik ben niet zo’n goede babbelaar, daarom schrijf ik vooral.'

In die simpele vraag schuilt het hele verhaal van Mayada Srouji, een jonge twintiger uit Dendermonde. Mayada durft denken, en schrijven, maar schuwt het spotlicht. Ze studeert Gender en Diversiteit, richtte het feministische online platform FEMM op en is hoofdredacteur van mvslim.com, een progressieve online community waar moslims van over de hele wereld elkaar treffen en schrijven over hun geloof, over gender, over geschiedenis, mode, reizen …

Scherpe woorden

Mayada Srouji stelt de wereld in vraag en zet haar vragen om in maatschappelijk engagement. Online snijd je je vingers aan haar scherpe woorden - 'Het gaat hier verdomme om veel meer dan enkel likes' - dus schrik je enigszins als de studente je beschroomd de hand schudt in De Krook, de stadsbibliotheek van Gent. 'Ik ben vertrouwd met schrijven', zegt ze met een zachte stem. 'Maar minder met praten. Als kind droomde ik daarom van het schrijverschap, van een leven als romancière. Maar in persoonlijke gesprekken raak ik minder makkelijk uit mijn woorden. Maar goed, ik zal mijn best doen.'

Wapen

“De taal is het beste wapen in de zoektocht naar verandering. Het is de taal die mijn leven vormgaf en -geeft. De taal die me toeliet te worden wie ik nu ben. En nergens anders komt die taal beter tot uiting dan in boeken.”

Vaak gaan de standpunten van Mayada Srouji in tegen de heersende moraal van vele conservatieve gemeenschappen. Soms leiden die standpunten tot kritiek, of erger: tot haatmail. 'Ach ja, dat is dan maar zo', zegt ze. 'Ik laat me niet gauw wegdrukken.'

Recent nog schreef ze over de depressie waar ze mee kampte na de dood van haar vader en broer, en ze betrok ook de moslimgemeenschap in dat verhaal. Hoe mensen die kampen met mentale problemen soms voorwerp van roddel zijn, beschouwd worden als zondaars en dat 'bid gewoon wat meer' geen constructief antwoord is. Mental Health Problems in our Muslim Community werd op mvslim.com bijna 9.000 keer gedeeld.

Mayada Srouji staat niet met brandende fakkels op de barricaden. Neen, ze schrijft, ze kruipt in het hoofd, ze doet denken. En daar heeft ze niks voor nodig. 'De taal is het beste wapen in de zoektocht naar verandering', zegt ze. 'Het is de taal die mijn leven vormgaf en -geeft. De taal die me toeliet te worden wie ik nu ben. En nergens anders komt die taal beter tot uiting dan in boeken.'

Lidkaart

'Ik ben opgegroeid in een gezin met zes kinderen. Mijn ouders hadden het niet breed, hadden niet de middelen om zes verschillende hobby’s te bekostigen. Dus werd lezen onze hobby, want de toegang tot de bibliotheek is gratis. Terwijl klasgenoten lid waren van de zwemclub of de muziekschool, beschouwden wij de lidkaart van de lokale bibliotheek als ons toegangsticket tot de samenleving, de bevestiging dat wij ook tot een 'club' behoorden. Vroeg de lerares bij aanvang van het schooljaar waaruit onze vakantie bestond, dan zei ik gewoon: 'Uit lezen, juffrouw.'

Moeders en meerminnen

“Controversiële verhalen prikkelden mij. Ik hoefde het niet eens te zijn met het hoofdpersonage om te genieten van het boek. Lezen is bijleren, onbewust schaven aan je eigen taal, je eigen woordenschat, je eigen verhalen.”

'De liefde voor literatuur heeft mijn moeder me bijgebracht. Zij studeerde letterkunde aan de universiteit van Aleppo, in Syrië. Tweeëndertig jaar geleden kwam ze met mijn vader, een wiskundige, naar België. Dat was een schok. Ze voelde zich analfabete in de voor haar toen nog vreemde Nederlandse taal. Plots waren haar studies in Syrië niks meer waard en kwam ze onderaan de ladder terecht als migrante. Nog altijd voelt ze die pijn.'

'Moeder raadde mij de bibliotheek aan. In die nieuwe wereld werd mijn verbeelding geprikkeld. Ik droomde over meerminnen en verre reizen, las Kiekeboe, Suske & Wiske en stelde mij geen vragen. Die kwamen pas later, in het middelbaar. Daar las ik De schaduw van de wind van Carlos Ruiz Zafón en de boeken van Dirk Bracke. Controversiële verhalen prikkelden mij. Ik hoefde het niet eens te zijn met het hoofdpersonage om te genieten van het boek. Lezen is bijleren, onbewust schaven aan je eigen taal, je eigen woordenschat, je eigen verhalen.'

Geen waarheid

© Michiel Devijver | Iedereen Leest

'Hoe ouder ik werd, hoe meer lezen in het teken van kennis stond. Ik zat in het vijfde middelbaar toen de oorlog in Syrië losbrak en ik huilde. De stad waar ik iedere zomervakantie doorbracht, de stad die me altijd zo warm ontving, waaraan ik zoveel herinneringen heb, werd op de televisie kapotgeschoten. Lange tijd kon ik daar niet mee om, wist ik geen houding aan te nemen. Het verdriet overheerste. Maar inzicht helpt. Ik studeerde Arabistiek en kreeg ook lessen filosofie. Johan Braeckman en Patrick Loobuyck, twee docenten filosofie, zetten mij aan het denken. Die zetten mijn wereldbeeld letterlijk op z’n kop.'

'Vanuit de veilige cocon in Dendermonde, afstammend van een open moslimfamilie - mijn vader was liberaal, mijn moeder is eerder conservatief - was er aan de unief in Gent plots geen waarheid meer. Braeckman maakte grapjes over religie en daar moesten de meeste studenten in de aula om lachen. Religie is voor heel veel mensen een erg serieuze zaak, ook in mijn vertrouwde omgeving. Als daar grapjes over gemaakt worden, dan is dat interessant om over na te denken. Het omgekeerde gebeurde bij de lessen van Sami Zemni. Hij maakte grapjes over discriminatie en racisme. Daar moest ik dan weer om lachen, en dat zette de aula aan het denken. Dit alles resulteerde in de goesting om meer te lezen over de Arabische wereld, over geloof, over denkbeelden in de moslimgemeenschap, om beide blikken, de Westerse en de Arabische, enigszins objectief te bekijken. En het is net in de literatuur dat ik een bondgenoot vond voor het onuitspreekbare. Althans: voor het schijnbaar onuitspreekbare.’

Sociologe

“Er zijn in deze maatschappij veel conservatieve gemeenschappen, niet alleen bij moslims. Gemeenschappen waarin de man-vrouwverhouding strak geregeld is. Als jouw denkbeeld daar niet op aansluit, en als de gemeenschap geen debat toelaat, waar kun je dan terecht? Bij boeken. Daar vind je medestanders die je aanzetten je mening toch te uiten.”

'Lezen is een manier om met ideeën in contact te komen waarvan je verondersteld wordt die niet te delen. Er zijn in deze maatschappij veel conservatieve gemeenschappen, niet alleen bij moslims. Gemeenschappen waarin de man-vrouwverhouding strak geregeld is. Mannen werken en brengen geld binnen. Vrouwen moeten ’moederen’ en het gezin onderhouden. Als jouw denkbeeld daar niet op aansluit, en als de gemeenschap geen debat toelaat, waar kun je dan terecht? Bij boeken. Daar vind je medestanders die je aanzetten je mening toch te uiten. Zo las ik het boek van Fatima Mernissi, een Marokkaanse sociologe, over vrouwelijke, islamitische leiders, de zogenaamde vrouwelijke kaliefen. Op één van de eerste pagina’s van het boek schreef ze: 'Terwijl ik dit schrijf heb ik de constante angst dat god mij nu vervloekt.' Ze was bang, maar zette door. In oude archieven vond ze sporen van vrouwelijke, religieuze leiders en toonde aan dat dat geen voorrecht is van mannen. En die ingesteldheid heb ik mezelf aangeleerd.'

Taboes

'Bij Mvslim en Femm proberen we taboes te doorbreken, of tenminste bespreekbaar te maken. We schrijven over seksisme, over homoseksualiteit, over vrouwelijke imams, over #metoo … en zullen dat blijven doen. Ongeacht de kritiek vanuit welke hoek dan ook. Dat is wat lezen mij heeft bijgebracht: dat een boek je leven kan veranderen.'

'Voilà, kun je daar iets mee? Ik weet het, ik praat niet zo vlot, hé.'



Deel dit artikel: